Nihilisme

Nietzsche voorspelde dat Europa de komende twee eeuwen de opkomst van het nihilisme kon verwachten. Het nihilisme is onvermijdelijk en kondigt zich reeds in talloze voortekenen aan. Het is nu een eeuw geleden dat Nietzsche dit schreef.

De term nihilisme

Het is niet gemakkelijk een definitie te geven van nihilisme. Het is een verzamelnaam voor uiteenlopende levensvormen waarvan de `familiegelijkenis' bestaat in het besef van zinloosheid. Ik noem een paar van deze levensvormen van nihilisme die beschreven zijn in filosofie en literatuur. Het nihilisme van de mens die berust in het toeschouwer-zijn en volstaat met een minimum aan beslissingen; het nihilisme van hen die het spel van het leven ironisch meespelen. Het nihilisme dat - omdat er geen zin is - uit eigen kracht zin probeert te scheppen of het nihilisme dat zó radicaal is, dat het het geloof in het niets zelfs wil opheffen en zweeft tussen zin en zinloosheid. Dankzij Nietzsche is de term nihilisme in gebruik gekomen. Een van zijn antwoorden op de vraag wat nihilisme is, luidt: 'dat de hoogste waarden zich ontwaarden. Het doel ontbreekt, het antwoord op het `waartoe?'.
Nietzsche doelt hier op de nihilistische crisis die ontstaat als het masker van godsdienst en metafysica wordt afgetrokken. Maar zijn analyse graaft dieper; ook bij hem duidt de term op uiteenlopende levensvormen.

Opdracht

Verschillende vormen van nihilisme

Wij lezen in Also sprach Zarathustra over verschillende vormen van nihilisme. Nietzsche schrijft:

Drie veranderingen van de geest noem ik u: hoe de geest tot kameel wordt en de kameel tot leeuw en tenslotte de leeuw tot kind. (Von der drei Verwandlungen)



Uitleg van dit citaat
De geest verandert eerst in een kameel. De kameel is een nederig dier dat neerknielt om vreemde lasten in ontvangst te nemen. Bedoeld wordt de metafysica, de moraal en de christelijke godsdienst die het leven als wil tot macht vreemde lasten opleggen. De ware wereld en het geloof in God blijken op 'niets' te berusten, zoals we hebben gezien. Vandaar dat Nietzsche het christendom en de filosofie vanaf Plato beschouwt als nihilistisch. Dat is verrassend: het nihilisme begint volgens hem reeds lang vóór de 19e-eeuw, toen het als besef van zinloosheid tot cultuurverschijnsel is geworden. Het nihilisme begint daar waar de mens gaat optreden met de bewering van een voorgegeven zin, verankerd in God of de ware wereld. In deze fase is het nihilisme nog onbewust, men beseft nog niet dat deze bovenaardse idealen op 'niets' berusten. Daarom kunnen we deze vorm van nihilisme met R. Duhamel naïef nihilisme noemen.
Wat eerst onder de oppervlakte bleef, haalt Nietzsches filosofie naar boven. Als de christelijke zingeving, die eeuwenlang onze cultuur heeft beïnvloed, wegvalt, staan we met lege handen. 'Dolen we niet als door een eindeloos niets?' schreeuwde de gekke mens. De kameel wisselt van gedaante en wordt leeuw. Hij heeft zich bevrijd van de lasten die de kameel nog droeg. God is dood, de mens staart in de leegte. Hier hebben we te maken met een tweede vorm van nihilisme: de nihilistische crisis.
Maar hoe nu verder? De leeuw heeft zich dan wel bevrijd van de lasten van de kameel, maar hij weet niet waartoe hij is bevrijd. Hij bevindt zich in een situatie van crisis, en een crisis is er om overwonnen te worden. De leeuw moet tot kind worden. Maar dat is niet zo gemakkelijk. Wie lukt het om de verkregen vrijheid inhoud te geven?
Nietzsche ziet in het begin van Also sprach Zarathustra twee mogelijkheden na de dood van God: mensen worden tot 'laatste mens' of tot Übermensch. De laatste mens is de mens die geen idealen meer heeft die de aarde transcenderen, maar ook geen aardse idealen kent. Het is de uitgebluste massamens die alleen nog maar reageert op de prikkels van de consumptie. 'Ieder wil hetzelfde, ieder is gelijk, wie anders voelt gaat vrijwillig in het gekkenhuis'.
Zarathustra roept de mens op zichzelf te overwinnen opdat de Übermensch gaat leven. Dat is de mens die trouw blijft aan de aarde en ja zegt tegen het leven zoals het is, zonder voorgegeven zin en doel. Het is de mens die de nihilistische crisis heeft doorstaan en overwonnen. De Zarathustra-figuur is een voorbeeld van zo'n mens die bewust leeft uit de wil tot macht en zelf zijn waarden schept nu hij ontdekt heeft dat er geen voorgegeven zin en waarden zijn. Waarden scheppen, dat doet ook de zwakke mens, maar niet bewust. Hij beseft nog niet dat waarden geen absolute normen zijn, maar producten van zijn onmacht tot macht. De sterke mens of beter de levensdrift in hem schept bewust waarden die de wil tot macht dienen. Dit is de derde vorm van nihilisme, het radicale nihilisme of het nihilisme van de sterkte. De leeuw is nu van gedaante veranderd en spelend kind geworden dat steeds weer opnieuw opgaat in zijn levensspel.
Hierbij wijs ik op Nietzsches gedachte van de eeuwige wederkeer. Nu God dood is en er geen voorgegeven zin is, is ook een doel van de mensengeschiedenis weggevallen, bijvoorbeeld de christelijke opvatting van de komst van Gods Rijk of het moderne geloof in een vooruitgang in de geschiedenis. Het verglijden van de tijd is zonder waarom en waartoe. Wat kunnen tien nieuwe jaren leren, wat de afgelopen tien niet vermochten? Alles keert eeuwig weer. Dat is als volgt voor te stellen.
De wereld bevat een vaste grootheid aan kracht die niet groter of kleiner wordt. In een oneindige tijd zal elke mogelijke combinatie oneindige keren bereikt zijn. Zo zegt Zarathustra van zichzelf: 'Ik kom weer met deze zon, met deze aarde... niet tot een nieuw leven of een beter leven of een gelijksoortig leven: - Ik kom eeuwig weer tot dit gelijke en zelfde leven'. Eerst jaagt de eeuwige wederkeer de mens angst aan: het bestaan zonder zin en doel, het eeuwigdurende niets. Zarathustra heeft zich van die angst weten te bevrijden en probeert met liefde het eeuwige spel van bouwen en vernietigen mee te spelen. De geschiedenis vindt haar voltooiing in de Übermensch als de zin der aarde, maar elke voltooiing eist weer een opnieuw beginnen, de eeuwige wederkeer.

Opdracht